مطالعات مختلف نشان می دهد که فعالیت های هنری، مهارت های کلامی کودکان را وسعت می بخشد، قدرت بیان غیر کلامی آن ها را پرورش می دهد، بر صبر و تحمل و سعه ی صدر آنها می افزایند و آنان را به نظم و انضباط و تمیزی پای بند می کنند . فعالیت های هنری دانش آموزان را در برقراری ارتباط و کنترل عواطف خود توانا می سازند. فعالیت های هنری ، قلب و ذهن را پرورش می دهند، قدرت یادگیری و حافظه را تقویت می کنند و دانش آموزان را قادر می سازند تا در فرصت های مختلف یادگیری، شناخت و تجارب مفید خود را در کنار هم قرار دهند، سازمان دهی کنند و به فهم و درک کامل تری نایل آیند.

 نقاشی کودکان

نقاشی فعالیتی آشنا و عادی است که بر رشد ذهنی بچه ها تأثیر زیادی دارد. کودکان با نقاشی علاقه دارند و با هر چه در دسترس شان باشد، طرح هایی می کشند که متناسب با سن و روحیه ی آنها است. این طرح ها به مرور با رشد کودک کامل تر می شوند و برای ما مفهوم روشن تری پیدا می کنند . یک جنبه ی کشیدن نقاشی، بازی و سرگرمی و جنبه ی دیگر آن، رشد و تکامل ذهن و پیشرفت توانایی است. کودکان عواطف درونی خود را که برای ما دست نیافتنی هستند، در نقاشی هایشان نشان می دهند، آنها تمایلات و آرزوهایشان و نیز هر جا را دوست دارند و مایه ی شادی و لذت آنهاست و هر چه را دوست ندارند یا باعث ترسشان می شود، نقاشی می کنند. کودکان هر چه را تجربه کرده و یاد گرفته اند، می کشند تا این تجربه را عمیق تر درک کنند و به خاطر بسپارند. علاوه بر این، هر چه را نمی شناسند ، نقاشی می کنند تا آن را بهتر بشناسند و درک خود را کامل کنند. بدون این فعالیت ها ، نیازهای اساسی درونی بچه ها بی جواب می ماند، زیرا آنها هنوز قدرت کلامی کافی برای بیان احساسات خود ندارند و درون خود را تنها از طریق فعالیت های هنری و به خصوص نقاشی، نشان می دهند. نقاشی در تشکیل شخصیت و روان کودک اهمیت به سزایی دارد.

نقاشی بیان کننده ی احسا سات و شخصیت کودکان است. باعث پرورش خلاقیت آنها و تعادل فکری و روحی آنها می شود. به نظر عده ای از روان شناسان، کودک ، ضمن نقاشی، هم به لذت حرکتی و هم به لذت بصری دست می یابد و این امر باعث فعالیت او می شود.

بیشتر نقاشی هایی که کودکان می کشند تصویرند، یعنی بازنمای چیزی هستند که در درون کودک می گذرد. مواردی که در تفسیر نقاشی کودکان به کار گرفته می شود به شرح ذیل می باشند:

خطوط، طرز کشیده شدن نقاشی بر صفحه ی کاغذ و سمت کشیدن این نقاشی، ضخامت خطوط، مقدار و توزیع جزئیات نقاشی ، خود تصویر ، پاک شدگی ها و یا از قلم افتاده ها .

 خطوط

خط بدون وابستگی به محتوا نیز دارای بار شدید بیانی و قدرت وجودی خاصی است. و دارای اشکال مختلفی است: خطوط ضخیم – نازک – خط نقطه – خط پیوسته – عمودی – افقی – زاویه دار و خطوط مارپیچ و ... . این خطوط می توانند حالت های روانی مختلف مثل غم ، شادی ، عصبانیت و میزان اعتماد به نفس را نشان دهند.

-        خطوط ضخیم و کوتاه ، حالت روانی عصبانیت و یا ضعف عصبی را نشان می دهد.

-        خطوط راست و زاویه دار و به هم پیچیده ، حالت روانی پرخاشگری را نشان می دهد.

-        خطوط مختلف با حفظ تعادل میان آنها، نشان دهنده ی کودک پیشرفته و متعادل است.

-        خطوط نازک با حرکات ملایم، نشان دهنده ی کودک احسا سی و عاطفی است.

-        خطوط کوتاه و منع شده ، نشان دهنده ی کودک خجالتی است.

-        خطوط تکه تکه و منقطع ، نشان دهنده کودک منزوی است یا تمایل با انزوا دارد.

 

فضا

به نظر روان شناسان کودکانی که فضا را بهتر از دیگران حس می کنند دارای قابلیت درک بهتر و بیشتری هستند و فضای کاغذ و چگونگی نقاشی بر روی آن اهمیت دارد.

-  ترسیم نقاشی به تناسب بر روی کاغذ یا فضا؛ نشان دهنده ی آن است که کودک آرام است و درک خوبی از فضا دارد.

-  خارج شدن از کادر کاغذ یا فضا؛ سه حالت دارد :

1-  یا کودک خردسال است.

2-  یا ضعف عضلانی دارد.

3-  و یا کنترل عضلانی ندارد و یا از کمبود محبت رنج می برد.

-  ترسیم نقاشی در گوشه کاغذ: نشان دهنده ی آن است که کودک کم رو و خجالتی است.

-  ترسیم نقاشی در قسمت محدودی از کاغذ و یا بر روی تکه کاغذ کوچکی : نشان دهنده ی آن است که کودک اعتماد به نفس پایین دارد و به خود اطمینان زیادی ندارد.

-   شروع کردن ترسیم از بالای کاغذ : نشانه ی آن است که کودک به ارزش های والا توجه دارد.

-  ترسیم نقاشی در حالتی که بیشتر به طرف چپ متمایل باشد (اگر کودک چپ دست نباشد) و در چپ متمرکز باشد: نشانه ی آن است که کودک غم و اندوه دارد و گوشه گیر می باشد و به خود اعتماد ندارد.

-  ترسیم نقاشی در حالتی که بیشتر در مرکز کاغذ متمرکز باشد : نشان دهنده ی آن است که کودک بر خود و احساساتش توجه و تمرکز فکری زیادی دارد.

-  ترسیم نقاشی از طرف چپ به راست : نشانه ی آن است که کودک یک حرکت طبیعی و پیش رونده دارد.

-  ترسیم نقاشی از طرف راست به چپ : نشانه ی آن است  که کودک یک حرکت و پس رونده دارد.

- ترسیم نقاشی در تمام فضای باز و خالی و پر کردن کاغذ و فضا : نشان دهنده ی آن است که کودک فردی جاه طلب است و در هر موقعیت و زمانی می خواهد خود را به رخ دیگران بکشد.

-  ترسیم نقاشی در بالای صفحه : نشانه ی تخیلات ، نیاز به آزادی ، آرامش و گرایش به رویا و تفکر است.

-  ترسیم نقاشی در پایین صفحه : نشانه ی احساس فشار، سنگینی، حقارت و ضعف در مقابل نیازهای غریزی است، افرادی که آدمک را در پایین کاغذ نقاشی می کنند کمتر شیفته ی چیزی می شوند.

-  چرخاندن کاغذ به دو معنی است:

1-  نشانه ی تضاد ورزی و منفی گری

2-  احساس نیاز به فضای حیاتی بیشتر برای احساس وجود

 

خواب و رؤیا

کودکان معمولاً خواب و رؤیای خود را به صورت نقاشی می کشند و این نقاشی را به راحتی توضیح می دهد چون رؤیا و خواب است و کودک خود را مسئول نمی داند.

نقاشی خواب و رؤیا ممکن است ترس ها و تمایلات کودکان را ظاهر سازد مثلاً تمایل به قدرت که سرچشمه ی آن در احساس خود کوچک بینی کودک نسبت به بزرگترها و یا دیگران است با خواب و رؤیا و سپس نقاشی آنها به راحتی بیان می شود.

 خانه

خانه در نقاشی کودکان بیش از هر چیز دیگری کشیده می شود. حال اگر این خانه با پرده های رنگین و پنجره ، باغچه ، دیوارهای نرده ای دور حیاط و باغچه و در ورودی باشد: بیانگر این است که انسانی که در داخل آن خانه زندگی می کند سعادتمند و راضی است.

حال بر عکس اگر کودک خانه ای بدون در ورودی که از بقیه خانه ها نیز جدا مانده و با دیوارهای بلند به صورت تنها و بدون جزئیات یک خانه ی خوب ترسیم کند : در سنین 5 تا 7 سالگی نشانه ی خجالتی بودن کودک و وابستگی شدید او به مادرش است. بعد از 8 سالگی نشانه ی احساس خود کوچک بینی و تنهایی و بی ارزشی است. و در نوجوانی نشانه ی شرم و حیای زیاد از داشتن احساسات رقیق است.

 درخت

برای تجزیه و تحلیل نقاشی درخت باید سه قسمت را بررسی کرد. ریشه ، تنه و شاخه ها ، برگها .

ریشه : نماد ناخود آگاه و غریزی فرد نقاش است و اگر کودک یا نقاش به ریشه در نقاشی درخت اهمیت زیادی بدهد، نشانگر آن است که وی محافظه کار و طبیعت عاشق و بدوی و بی حرکتی دارد.

تنه : مشابه ترین عامل به خود کودک است و بنابراین بیانگر مشخصات دایمی و عمیق شخصیت کودک است.

-  ترسیم تنه ی بلند قبل از مدرسه ، موردی ندارد.

-  ترسیم تنه ی بلند بعد از رفتن به مدرسه، نشانه ی عقب افتادگی فکری، بیماری عصبی و یا آرزوی بازگشت به دنیای کودکی و قبل از مدرسه را دارد.

-  ترسیم تنه کوتاه : نشانه ی جاه طلبی و بلند پرواز بودن کودک است.

-  ترسیم تنه کج : نشانگر عدم ثبات کودک است.

 شاخه های درخت

ترسیم شاخه ها، بیانگر طرق ارتباطی کودک با دنیای خارج است. ترسیم درختی که شاخه های آن مختلف و هر کدام به سویی کشیده شده اند، بیانگر آن است که کودک موارد و مسائل را به سادگی می فهمد و قادر به ارتباط با دیگران است و در عین حال به راحتی می تواند خود را با محیط سازگار کند.

درختی که دارای برگ های زیاد و درهم باشد، بیانگر شخصیت در خود فرو رفته کودکی است که آمادگی تغییر و تحول ندارد.

خورشید و ماه

تصویر خورشید بیانگر، امنیت ، خوشحالی ، گرما ، قدرت و به نظر بعضی پژوهش گران نماد پدر مطلوب است. وقتی رابطه پدر و کودک خوب است همیشه خورشید در نقاشی های کودک به طور کامل و در حال تابش و درخشیدن نمایش داده می شود و هنگامی که این ارتباط مطلوب نیست خورشید در پشت کوه ها است و یا به صورت قوسی در افق دیده می شود. اگر کودک از پدرش بترسد، خورشید را به رنگ نارنجی تیره یا قرمز و یا حتی سیاه که غالب است کشیده می شود.

ماه : بنا به نظر عده ای ماه، اغلب نشانه ی «نیستی» است. زیرا ماه زمانی که خورشید یعنی نماد زندگی ناپدید می شود ظهور می کند، به همین دلیل بسیاری از کودکان آن را در نقاشی هایی که از قبر و قبرستان
می کشند به کار می گیرند.

حیوانات

اگر کودک به دلیلی به غیر از این که ، در محیط زندگی خود حیوان می بیند و یا حیوانات را دوست دارد. به ترسیم حیوانات ، آن هم حیوانات وحشی و جنگلی بپردازد، ممکن است به دلیل احساس گناه و تقصیر
می باشد که کودک در موقعیت های خاص حس کرده و چون جرأت آن را ندارد که گناه خود را نقاشی کند، ترجیح می دهد، عادات، احساسات و تمایلات خود را در قالب تصویر حیوانی که اغلب وحشی است نشان دهد.

کشیدن شکل های مانند : سگ نشانه ی باوفایی است ، اسب نشانه ی نجابت ، عقاب و کلاغ نشانه ی شکار، و گوسفند نشانه ی مهربانی است.

 اتومبیل

ماشین در جوامع امروزی «نماد قدرت» است. به همین دلیل در نقاشی کودکان مخصوصاً پسرها زیاد دیده می شود، و ترسیم زیاد آن بیانگر وابسته بودن کودک به دنیای خارج و ترجیح دادن دنیای سرد ماشینی ، به دنیای آدم هاست و بیشتر در سن بلوغ ، نوجوانان از کشیدن تصویر انسان و آدمک خودداری می کنند و ترجیح می دهند اتومبیل بکشند.

ترسیم آدمک

-    اگر شکل و اندازه قسمت های مختلف آدمک نقاشی شده توسط کودک متناسب و هماهنگ باشد کودک کاملاً سازگار و متعادل است. چرا که در ترسیم آدمک، کودک شکل خود و یا درک خود از بدن و تمایلاتش را ترسیم و بیان می کند.

-   اگر اندازه ی سر، صورت و چهره خیلی بزرگ کشیده شوند نشان می دهد که کودک پرخاشگر و خود بزرگ بین است.

-   اگر هم خیلی کوجک کشیده شوند معلوم است که کودک خجالتی است، عزت نفس و نیز اعتماد به نفس پایینی دارد و یا حتی اضطراب و افسردگی دارد و اگر آدمک را در گوشه ای بکشند، پس این کودکان خود را کم ارزش می دانند.

-    کشیدن دندان ها در صورت آدمک نشان دهنده ی آن است که : کودک به مواد خوراکی و غذا نیاز داشته است ، کودک پرخاشگر است، و یا این که به مسائل جنسی کودک مربوط می شود.

-   کشیدن لب های به هم فشرده و بسته نشان دهنده ی تنش و فشار است در کودک.

-   کشیدن چشم ها در صورت آدمک نشان دهنده ی آن است که : کودک اجتماعی است و از تعاملات اجتماعی لذت می برد و یا سمبل زیبایی که چشم ها هستند را می شناسد و برایش ارزش دارند.

-   دخترها چشم ها را خیلی بزرگتر می کشند در نقاشی های خود و نیز زیباتر.

-    کشیدن دست ها و بازوان بزرگ بیانگر قدرت و کنترل است و بر عکس نکشیدن دستها و بازوان ، احساس فقدان قدرت و احساس بیهوده بودن و بی یاور بودن را نشان می دهد.

-   توجه زیاد به بینی در نقاشی صورت، ممکن است نشان دهنده ی مشکلات جنسی کودک باشد.

-  برای کودکان زیر 5 سال حذف دست ها و بازوها امری طبیعی است مثلاً آدمکی را می کشند که دست ها را در جیب ها فرو برده یا دست ها را پشت کمر یا سر گذاشته است. این مورد بیانگر احساس گناه و اضطراب کودک است از چگونگی کنترل محرک های ممنوعه، مثل کنترل ادرار و مدفوع و ... و چندان غیر طبیعی نمی باشد.

-  کشیدن پاها اهمیت دارد، اگر پاها کشیده نشود بیانگر آن است که کودک ضعیف و درون گرا است و او آدمک را بدون پا و به حالت نشسته می کشد.

-  اگر کودک بالاتنه را باریک و بلند ترسیم کند مشخص کننده این است که کودک از اندام خود راضی نمی باشد. یا از چاقی و چاق شدن می ترسد و یا نشان دهنده ی ضعف جسمانی واقعی و حقیقی است.

رنگ

رنگ یک وسیله بیانی است و در مورد کودکان حالتهای عاطفی ، تعیین کننده رنگها هستند نه حقیقت بیرونی است به همین دلیل به کودکان نباید انتخاب رنگ در نقاشی را تحمیل کرد.

اغلب کودکان شش ساله رنگ آبی و بنفش را با هم و قرمز و بنفش را با هم اشتباه می کنند بین سنین 3 تا 6 سال به رنگ ها علاقه زیاد دارند، هر قدر سن کمتر باشد رنگها کمتر و زنده تر است. هر قدر سن کودک بالا می رود رنگهای سرد بیشتر وارد می شود.کودکان سازگار از پنج الی شش رنگ استفاده می کنند. کودکان گوشه گیر از یک الی دو رنگ بیشتر استفاده نمی کنند و در سن 11 – 12 سالگی ارزش بیانی رنگها را می توان به آنها آموزش داد. مثلاً قرمز برای بیان خطر، زرد برای بیان هشدار به کار می رود – کودکانی که در سنین پیش دبستان رنگهای سرد به کارمی برند کودکانی هستند که در خانه تحت نظارت شدید هستند و مشکل عاطفی دارند یا پیدا خواهند کرد.

 تفسیر رنگها در نقاشی کودکان

رنگ قرمز : نشانه زندگی ، گرما، قدرت، مصمم بودن و پشتکار است، قرمز تیره نشانه دهنده هیجانات قوی و عشق است و رقابت طلبی

رنگ زرد : نشانه خودجوشی ، خودکار بودن ، گرما ، امیدواری ، نشاط  و اصالت می باشد این رنگ فشار خود را زیاد می کند، در پاره ای موارد می تواند رنگ زرد تیره کثیف ، نشانه حسادت و سوء ظن است . کودکانی که این رنگ را زیاد در نقاشی به کار می برند در انجام اعمال ناگهانی لذت می برند.

رنگ آبی : نشانه آرامش ، صلح ، صداقت ، وفاداری ، تفکر هوشیارانه است.

رنگ آبی تیره : نشانه نیاز جسمانی به استراحت است.

رنگ سبز : رنگی است آرامش بخش، نشانه تمرکز ، پشتکار ، انعکاسی ازشادی

یا رنج ندارد افرادی که این رنگ را ترحیج می دهند در آرزوی تأثیرگذاردن بر دیگران هستند. تمایل به سرسختی و یکدنگی دارند.

سبز متمایل به آبی : نشانه انعطاف پذیری و خود مثبت بینی است .

سبز زیتونی یا سبزی که مقدار فراوان زرد در خود دارد بیانگر خیانت و دوروئی است و وجود رنگ سبز به مقدار زیاد به شکل غیر واقعگرایانه نشانه فرد گرایی و استقلال طلبی است.

رنگ بنفش : رنگ قرمزی است که سرد شده باشد و نشانه پشیمانی بعد از عشق است احساس درونی، غم و تنهایی دارد، نشانه رویایی بودن است . 75% بچه های اروپا و آسیا رنگ بنفش را به وفور در نقاشیهای خود به کار می برند و این نشانه علاقه بچه ها به دنیای افسانه ای  است . دنیایی که در آن مشکلات بدون زحمت حل می شود.

رنگ نارنجی : رنگی است رقابت آمیز، تهاجمی، نشانه اشتیاق، هیجان زدگی، سرزندگی ، تمایلات جنسی است.

رنگ قهوه ای: چنان چه به صورت غیر واقعگرایانه به کار رود نشانه تأکید زیاد یا بیماری جسمی است و فقدان انگیزه و زمینه افسردگی در آن مشاهده می شود.

رنگ سیاه : به دو معنی به کار می رود مثبت و منفی ، مثبت : نشانه وقار، اسرار آمیزی، رمز و راه و طمأنینه است . منفی : نشانه ناامیدی ، پستی ، افسردگی ، ماتم است.

رنگ سفید : نشانه سکوت، صلح ، وحدت است و بهتر است که صورت و دستهای نقاشی آدمک به این رنگ باشد.