گروههای آموزشی دوره ی ابتدایی( افشار)

فراشناخت

فراشناخت عبارت است از :" دانش فرد درباره ی چگونگی یادگیری خودش" . ( سیف ،1386 ) به عبارتی دیگر فراشناخت فکر کردن در باره ی تفکر است ، دانش از این که چه می دانیم و چه نمی دانیم . یک یادگیرنده از طریق فراشناخت بر تفکر خود نظارت می کند . سه پایه ی مهم فراشناخت عبارتند از : ارتباط دادن دانسته های جدید با دانسته های قبلی ، انتخاب آگاهانه ی راهبرد های تفکر و برنامه ریزی ، نظارت و ارزشیابی فرایند تفکر . (Blakey & spence. 1990)

فراشناخت این امکان را به فرد می دهد که بر فرایند تفکر خود نظارت کند ، فرایند شناختی خود را بکاود و تحلیل کند و در نهایت راه های بهتری را برای یادگیری طراحی کند . البته تعابیر دیگری نیز برای فراشناخت  به کار رفته که هر کدام بیانگر نوعی دید در مورد این پدیده است مانند آگاهی از گفتگوی درونی در ذهن ، توانایی شناسایی دانسته ها و نادانسته ها و .... ذکر این نکته نیز ناگفته نماند که بحث فراشناخت در روانشناسی عمری کمتر  از نیم قرن دارد و ورود آن به بحث های روانشناسی از دهه ی 70 قرن بیستم و با کار های فلاول بود . ( آقازاده و احدیان ، 1377 )

براون و همکارانش فراشناخت را به دو بخش تقسیم کرده اند : "1 – آگاهی و بازبینی دانش حقیقی  ای بیانی برای تکمیل و به پایان رساندن یک کار ویژه . 2- آگاهی و بازبینی فرایند ها و جریان های مورد نیاز یا دانش روش مند برای انجام دادن یک کار ویژه" . ( آقازاده و احدیان ، 1377 ، ص 17 )

البته در منابع دیگر این تقسیم بندی به صورت زیر است ( این دو جنبه مستقل از هم و در ارتباط با هم اند  ) : 1-  دانش فراشناختی  2- فرایند های تنظیم و کنترل . ( کدیور  ، 1383 )

دانش فراشناختی خود شامل سه مورد مهم است : 

- اطلاعات فرد از نظام شناختی خود یعنی اطلاع از  این  که چه تواناییها ، نقاط قوت و ضعفی دارد و همچنین اطلاع از انگیزش خود .

- اطلاع از هدف ها و ویژگی های مهم تکلیف  ارائه شده .

- اطلاع از راهبرد های تسهیل کننده ی یادگیری .

تحقیقات اخیر روانشناسی در مورد  " آگاهی فرد از نظام شناختی خود  "و تاثیر آن بر یادگیری  نشان داده است که انگیزش فرد برای شناخت حاصل نگرش ها، باور ها  ، ارزش ها و ساخت شناختی و فکری فرد است . یعنی این موارد زمینه ای را به وجود می آورند تا شخص در آن به داوری در مورد فرایند کار ویژه یا شایستگی خود برای انجام آن بپردازد .  البته شناخت فرد از آگاهی از نظام شخصی شناخت  تابع آگاهی او از مهارت های یادگیری خود است . ( آقازاده و احدیان  ، 1377 (

فرایند های تنظیم وکنترل :

نقش این فرایند ها تنظیم تفکر فرد در موقعت یادگیری است . این کنترل ها به سه مرحله قابل تقسم اند : 1-  برنامه ریزی یا طرح ریزی : این راهبرد شامل  " تعیین هدف برای یادگیری و مطالعه ، پیش بینی زمان لازم برای مطالعه ، تعیین سرعت مطالعه ، تعیین چگونگی برخورد با موضوع یادگیری و انتخاب راهبردهای  یادگیری مفید است" . ( سیف ، 1386  ، ص 298 ) دانش آموزان برای یادگیری باید طرح کلی داشته باشند . با این راهبرد ها یک فراگیر تنها به شرکت در کلاس های  درس و یادداشت برداری و آماده شدن برای امتحان در زمان قرار داده شده اکتفا نمی کند بلکه مدت زمان مطالعه ی خود را به صورت منظم تنظیم می کند و منابع و راه های دیگر خود تنظیمی را برای مطالعه به کار می برد .

2- راهبرد نظارت و ارزشیابی : این راهبرد شامل" پیگیری و توجه به هنگام خواندن متن ، سوال کردن از خود در باره ی موضوعات و نظارت کردن بر سرعت و زمانی است که خواندن یک متن نیاز دارد" . ( کدیور  ، 1383 ، ص 184 ) با به کار گیری این راهبرد فراگیر می تواند مشکلات خود را در یادگیری تشخیص دهد و توجه خود را به طور کامل به یادگیری منعطف کند . یکی از مهم ترین عوامل که در این راهبرد به کار گرفته می شود پیش بینی نمونه سوالاتی است که می تواند در ارزشیابی بیاید . این کار به دانش آموزان کمک می کند تا مطالب مهم را دریابند و همچنین توجه آن ها بر روی محتوا متمرکز شود . ( سیف ، 1386 )  با این کار دانش آموزان تشخیص می دهند که اهمیت کدام مطالب کمتر یا بیشتر است و به این ترتیب می توانند فرصت مطالعه ی خود را کنترل کنند .

3 – راهبرد تنظیم ( نظم دهی )  : این راهبرد " موجب انعطاف پذیری در رفتار یادگیرنده می شود و به او کمک می کند تا هر زمان که برایش ضرورت داشته باشد روش و سبک یادگیری خود را تغییر دهد" . ( سیف ،1386 ، ص 299 ) این راهبرد این امکان را به یادگیرنده می دهد که در صورت مواجه شدن با راهبرد های شناختی غیر موثر آن ها را اصلاح کند و راهبرد های شناختی  جدید تری را به کار برد  این راهبرد با راهبرد های قبلی به طور هماهنگ عمل می کند . یعنی یادگیرنده به طور مثال اگر تشخیص دهد یادگیری اش نامطلوب است سعی می کند با اصلاح آن راه مناسبی را به سوی یادگیری دنبال کند .

به طور مثال اگر دانش آموزی متن را نفهمید و نتواند به سوال ها جواب دهد دوباره به قسمت های قبل مراجعه می کند و با مرو رآن ها سرعت خود را کاهش می دهد . این توانایی در کودکان در سطح پایین تری است و با پیچیده تر شدن نظام شناختی در فرد رشد بیشتری پیدا می کند . تحقیقات نشان داده که کودکانی که  این توانایی را بهتر یاد گرفته اند در حل مسایل موفق ترند . ( کدیور ، 1383 )

به طور خلاصه مجموعه ی راهبردهای فراشناختی در جدول زیر خلاصه شده است . ( سیف ، 1386 ، ص  299 )

 

 

 

 

 

یاد گیرنده ی راهبردی

یک یادگیرنده ی راهبردی فردی است که راهبرد های شناختی و فراشناختی را برای بهبود یادگیری خود فرا می گیرد . این فرد می تواند مسئولیت یادگیری خود را برعهده بگیرد . یادگیرندگان راهبردی با اعتماد به نفس بالا و احساس اطمینان با یادگیری مواجه  می شوند و با پشتکار و ابتکار می دانند که چه چیزی را و چگونه یاد می گیرند یا چه وقت می فهمند و چقدر مطلب را نفمیده اند و این باعث می شود تا با طرحی هدفمند نقایص یادگیری خود را برطرف سازند . ( سیف ، 1386 )

دانش و آگاهی یک یادگیرنده ی راهبردی را می توان در چند دسته تقسیم بندی کرد( آقازاده و احدیان ، 1377 ) :

o       اطلاع و دانش از خود ، یعنی آگاهی از  مهارت ها و نقاط قوت و ضعف خود برای یادگیری .

o       آگاهی در باره ی این که تکالیف درسی چند گونگی دارند .

o       دانش و آگاهی در باره ی راهبرد های شناختی و فراشناختی  برای  یادگیری

o       اطلاع از محتوا و زمینه هایی که می تواند دانش خود را به کار برد .

دکتر سیف ( سیف ، 1386 ، ص300 ) ویژگی های زیر را برای یادگیرندگان راهبردی می شمارد :

·        در باره ی چگونگی مطالعه کردن اطلاعات زیادی دارد .

·        از راهبرد های یادگیری و مطالعه استفاده می کند .

·        از مهارت های فکر کردن استفاده می کند .

·        برای مهارت های فکرکردن و یادگیری ارزش قائل است .

·        علاقه ی کافی برای استفاده از این مهارت ها دارد .

·        باور دارند که می توانند این مهارت ها را به کار برند .

·        می توانند فعالیت های مورد نظر خود را در یک زمان معقول به انجام برسانند .

·        برای رسیدن به هدف خود برنامه ریزی می کنند .

·        بر رفتار و چگونگی پیشرفت خود نظارت دارند و...

 

 

 

 آموزش راهبرد های فراشناختی و شناختی :

الف ) آموزش روش  های صحیح مطالعه

همانطور که قبلا اشاره شد راهبرد های شناختی و فراشناخت ی لازم و ملزوم هم اند و در عین حال یک یادگیرنده می تواند این راهبرد ها را فرا گیرد یعنی با آموزش های متعدد و تمرین می توان راهبرد های فراشناختی و شناختی را به یادگیرنده آموخت . در این جا چند نمونه روش های صحیح مطالعه  را که مثالی  از کاربرد راهبرد های فراشناختی اند را ذکر می کنیم :

1-     روش زمینه یابی ( پس ختام ) یا PQ3R /PQ4R   که دارای پنج مرحله است :

الف) پیش خوانی ( PERVIEW ) : در این قسمت خواننده مطالب را به صورت اجمالی و خیلی کلی بررسی می کند و برداشتی کلی از آن به دست می آورد . این مرحله فرد را در سازمان دهی مطالب و ایجاد سلسله مراتب ذهنی بین آن ها کمک می کند . ( سیف ، 1386 )

ب ) سوال ( QUESTION ) :  فرد برای هر قسمت از متن که می خواند با توجه به اهداف و سر فصل ها سوالی طراحی می کند .

ج) خواندن ( READING)  : در این قسمت خواننده تمام متن را مطالعه می کند و سوالات طرح شده در مرحله ی قبل را پاسخ می دهد . فرد با توجه به پیچیدگی و اهمیتی که مطالب دارند سرعت خود را کنترل می کند .

د ) تفکر ( REFLECT) : فرد سعی می کند مطالبی را که می خواند معنی دهد . برا ی این منظور آن ها را به اطلاعات قبلی ارتباط می دهد ، تناقضات را یافته و در پی حل آن ها است و یادداشت ها را به زبان خود توضیح می دهد . ( کدیور ، 1383 )

ه ) از حفظ گفتن ( RECITE) :  فرد در این مرحله سعی می کند خلاصه ی مطالب مهم متنی را که خوانده ، از حفظ بگوید و سوالاتی را که طرح کرده بود بدون مراجعه به کتاب جواب دهد . فرد بر یادگیری های خود نظارت می کند و اگر قسمتی را نفهمید آن را مشخص می کند .

ی ) مرور ( REVIEW)   : پس از اتمام مراحل قبل فرد سعی می کند متن را مرور کند و خلاصه ی آن را که یادداشت کرده مرور می کند .

در برخی موارد مرحله ی "  ه "  و"  ی " در در هم ادغام می شوند که در این صورت مدل  PQ4R به مدل PQ3R  تبدیل می شود . شایان ذکر است که روش زمینه یابی که شرح داده شد بر سه اصل مهم بهسازی حافظه یعنی  سازمان دهی ، بسط معنایی و تمرین بازیابی  استوار است و این امر موفقیت آن را بالا می برد . ( سیف ، 1386 )

2-    روش دانسر و همکاران ( MURDER) مراحل این روش هم عبارتند از :

الف ) آّب و هوا ( روحیه ) MOOD   : قبل از یادگیری خواننده باید سعی کند تا روحیه ی لازم برای مطالعه را کسب کند برای این کار می تواند یا آرمیدگی اضطراب خود را کاهش دهد  ، افکار مثبت را جایگزین افکار منفی کند و حواس خود را برای یادگیری آماده کند . ( سیف ، 1386 )

ب ) درک و فهم ( UNDERSTAND ) : فرد مطالب را می خواند و در درک آن می کوشد و قسمت هایی را که نفمید علامت زده و دو باره می خواند .

ج ) یاد آوری ( REVIEW ) : در این مرحله فرد مطالبی را که خوانده تفسیر می کند ، به یاد می آورد و به زبان خود می گوید .

د ) کشف و هضم  ( DETECTAND & DIGECT ) :  فرد به مطالبی که نفهمیده مراجعه می کند و آن ها تحلیل می کند تا درک کند و برای رفع اشکال به منابع دیگر هم مراجعه می کند .

 ه ) مرحله ی بسط و گسترش ( EXPAND ) : فرد مطالب تازه را به مطالب گذشته ارتباط می دهد و در مورد کابرد و قابل فهم تر کردن مطالب تفکر می کند .

 ی ) مرور (  REVIEW ) : خواننده از راه های گوناگون مثل پاسخ دهی به سوالات برخاسته از اهداف مهم متن به مرور متن می پردازد .

3 -  روش مطالعه ی مشارکتی :

 " یک روش یادگیری است که در آن دو دانش آموز به نوبت مطالب را خلاصه می کنند و آن را نقد می کنند" .  ( سیف ، 1386 ، 308 ) مراحل این روش به صورت زیر است :

 1 )   یکی ار دانش آموزان به طور تصادفی نقش توضیح دهنده و دیگری نقش گوش دهنده را می پذیرد .

2 ) دانش آموزان حدود 500 تا 600 کلمه از کتاب یا متن را خوانده و آن را متوقف می کنند .

3 ) توضیح دهنده خلاصه ی متن را به صورت کامل و بدون نگاه به کتاب برای گوش دهنده بیان می کند.

       4 ) گوش دهنده پس از اتمام مرحله ی قبل سعی در رفع نواقص توضیحات داده شده می کند و همچنین آن ها را به مطالب گذشته ربط می دهد و آن ها معنا دار می کند .

    5 ) پس از فهم کامل متن و رفع نواقص نقش ها عوض شده و مطالعه ادامه می یابد .

ب) استفاده از فراشناخت در آموزش کلاسی :

پس از بررسی فراشناخت و مفاهیم اصلی آن در این قسمت برآنیم تا آموزش بر پایه ی فراشناخت را در کلاس های درسی مورد بررسی قرار دهیم. راهبرد های فراشناختی به دلیل فوایدی که ذکر شد در آنوزش های کلاسی می تواند بسیار مفید واقع شود و به کار گیری  این راهبرد ها به دانش آموزان می آموزد تا چگونه درست بیاندیشند و مهارت های تفکر خود را سازمان دهند و چگونه یاد گرفته های خود را در موقعیت های متعدد  به کار برند .

آگاهی معلمان از راهبرد های فراشناختی و به کار گیری مداوم و منظم آن در کلاس درس می تواند در شکل گیری مهارت فراشناختی شاگردان موثر باشد . در ادامه چند نمونه از الگوهای مهم برای کاربرد مفید راهبرد های فراشناختی در کلاس ها را بیان می کنیم .

یکی از نمونه های مهم کاربرد فراشناخت در کلاس با استفاده از سه تکنیک مهم و مرتبط زیر صورت می گیرد (ایوبیان و گویا ، ؟ ) : الف ) ژورنال نویسی : در این تکنیک دانش آموزان آزادند تا افکار خود را در مورد  درس کلاسی خود بنویسند و آن را به معلم می دهند . این نوشته می تواند به عنوان یک پل ارتباطی بین معلم و شاگرد عمل کند و به دانش آموزان هم در سا زماندهی افکار خود کمک می کند .

ب) کار در گروه های کوچک : این تکنیک به دانش آموزان کمک می کند  تا با تعامل و بحث بتوانند افکار خود را بیان کنند و در مقابل آن بازخوردی از هم گروه های خود در یافت کنند . در این الگو معلم با پرسیدن سوال های مناسب به دانش آموزان می آموزد تا افکار همدیگر را در گروه ها ارزیابی کنند . ج ) بحث  همگانی در کلاس : دانش آموزان پس از بحث در گروه های کوچک به بحث در کلاس می پردازند و افکار خود را برای همه ی کلاس بیان می کنند . این به دانش آموزان در شناخت نقاط قوت و ضعف خود و خود نظم دهی کمک می کند .

یک معلم در کلاس باید خود الگویی برای به کار گیری راهبرد های فراشناختی باشد و آن را در موارد مختلف کلاسی به کار برد . البته باید رویارویی معلم با حل مسایل یک الگوی رفتاری باشد یعنی معلم مراحل مختلف را طوری به کار برد که دانش آموزان نظم و سازمان آن را دریابند . معلم همچنین می تواند با به کار بردن فیلم ویدئویی از فعالیت دیگر دانش آموزان برای حل مساله، از دانش آموزان خود بخواهد تا کار های آن ها ارزیابی و تجزیه و تحلیل کنند . این فعالیت در بالا بردن مهارت های فراشناختی آن ها بسیار موثر است .

ج ) استفاده از راهبرد های فراشناخت در حل مساله :

1 –  قبل از شروع به حل مساله : دانش آموز با سوال های زیر مواجه است :

-       کدام دانش قبلی برای انجام این تکلیف مناسب است ؟

-       چه چیز های جدیدی برای این کار باید بدانم ؟

-       چه فعالیت هایی را باید انجام دهم و ترتیب آن ها چگونه است ؟

-       چقدر وقت دارم ؟

2. مرحله ی نظارت دانش آموز در طول فعالیت های شناختی : دانش آموز از خود می پرسد

-  چگونه این فعالیت را انجام دهم ؟

- آیا مسیر درستی را انتخاب کرده ام ؟

- آیا راه دیگری هم هست ؟

3- مرحله ارزیابی عملکرد شناختی در پایان : : دانش آموز از خود می پرسد :

-       آیا روند تفکری که در پیش گرفته بودم نتیجه داد ؟

-       چگونه می توانم از این روند در حل مسایل دیگر بهره ببرم ؟

-       آیا می توانم در روند تفکرم بازبینی کنم ؟

  

براون نیز چند  راهبرد را برای کمک فراشناخت دانش آموزان ذکر می کند :

1-    به دانش آموزان باید کمک کرد تادرک کنند که فعالیت  های مختلف یادگیری ، انتظارات متفاوتی را به وجود می آورند . به طور کلی معلم باید در کنار آموختن محتوا  ، روش ارزیابی و آماده شدن برای یادگیری  را هم آموزش دهد .

2-     به دانش آموزان باید آموخت که در تنظیم مواد خواندنی از نشانه های بسیاری استفاده شده است که آگاهی های مهمی در باره ی اهمیت قسمت های متن به دست می دهد . مانند مقدمه ، نشانه ها ، خلاصه ها و...

3-     به دانش  آموزان باید آموخت که اطلاع از " شناخت خود " اثر  مهمی در یادگیری دارد .

4-     به دانش آموزان باید روش های علمی فراشناخت را آموخت .

 همچنین دانش آموزان باید یاد بگیرند که : 

1-     چیز هایی را که می دانند و یا نمی دانند مشخص کنند .

2-     از تفکر خود صحبت کنند : حرف زدن در باره ی تفکر به دانش آموزان فرصتی می دهد تا تمرینی از راهبرد های فراشناختی بکنند . معلم  می تواند با اجرای متناوب این کار دانش آموزان را به آن عادت دهد . البته برای این کار استفاده از الگوی مطالعه ی مشارکتی هم مناسب است .

3-     تنظیم یک ثبت روزانه برای انعکاس هایی در باره ی تفکر که در آن ابهامات و تناقضات تفکر خود را ثبت و چگونگی بر خورد با آن ها را یادداشت کند .

4-     برنامه ریزی برای خود تنظیمی : دانش آموزان باید خود سعی کنند تا عهده دار برنامه ریزی خود باشند . در این طرح آن ها می آموزند تا برنامه ی فعالیت های یادگیری خود را طرح کنند ، زمان لازم برای آن را تخمین بزنند ، مواد لازم را سازماندهی کنند و ...

5-     اطلاعاتی از فرایند تفکر   خود جمع آوری  بکنند تا اگر توانستند آن ها رادر آینده به موارد مشابه تعمیم دهند .

6-    خود را ارزیابی کنند : معلم می تواند با ارائه ی چک لیست هایی به دانش آموزان، آن ها را در ارزیابی از خود کمک کند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست منابع و مآخذ

1-  آقازاده ، محرم و احدیان ، محمد . ( 1377 ) مبانی نظری و کاربردهای آموزشی نظریه ی فراشناخت . تهران : انتشارات نو پردازان .

2-  ايوبيان ، مرتضی و گویا زهرا . نقش فراشناخت در آموزش حل مساله ی ریاضی . مجله ی رشد آموزش ریاضی . سال بیستم . شماره ی 74 .

3-  سیف ، علی اکبر ( 1386 ) روانشناسی پرورشی نوین . تهران : انتشارات دوران . چاپ ششم .

4-  کدیور ، پروین ( 1383 ) روانشناسی تربیتی . تهرا ن : انتشارات سمت . چاپ هشتم .

 

 

 4 - Blakey ; Elaine & Spence ; Sheila (1990 ) . Developing metacognition .www. vtaid.com /png/ Eric/ metacognition.htm